Cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng: quy trình và kỹ năng thực hành

Cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng là tình huống khẩn cấp tối nguy, đòi hỏi phản ứng nhanh và tuân thủ chính xác phác đồ. Khi tim ngừng đập, não thiếu oxy chỉ sau vài phút sẽ bị tổn thương không hồi phục, vì vậy từng giây đều quyết định sự sống còn của người bệnh.

Trong chương trình Điều dưỡng cơ bản, đặc biệt là các khóa học liên kết Cao đẳng Điều dưỡng TPHCM, nội dung cấp cứu ban đầu và thực hành lâm sàng ở bất kỳ khoa phòng nào đều yêu cầu sinh viên và Điều dưỡng phải thành thạo kỹ thuật CPR, thao tác ép tim ngoài lồng ngực, thổi ngạt và sử dụng máy sốc điện tự động (AED). Bài viết dưới đây trình bày chi tiết khái niệm ngừng tuần hoàn là gì, hướng dẫn cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng theo 5 bước chuẩn, vai trò của Điều dưỡng, các lưu ý quan trọng và những yếu tố quyết định thành công của một ca cấp cứu.

1. Ngừng tuần hoàn là gì?

Ngừng tuần hoàn là tình trạng tim ngừng co bóp hoặc co bóp quá yếu, không đủ để tạo ra lượng máu cần thiết đưa oxy đến mô và cơ quan quan trọng. Tình trạng này xảy ra đột ngột và có thể gây tử vong trong thời gian rất ngắn nếu không được cấp cứu đúng cách. Nguyên nhân có thể xuất phát từ rối loạn nhịp tim, ngừng tim do nhồi máu cơ tim, ngạt nước, chấn thương, sốc điện hoặc suy hô hấp nặng dẫn đến ngừng tim thứ phát.

Các dấu hiệu nhận biết ngừng tuần hoàn:

Theo khuyến cáo của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), Điều dưỡng cần nhận biết nhanh 3 dấu hiệu chính:

• Mất ý thức đột ngột;
• Không thở hoặc thở ngáp cá (gasping);
• Không bắt được mạch, đặc biệt là mạch cảnh (thực hiện trong ≤10 giây).

Ngay khi xác định nạn nhân rơi vào tình trạng ngừng tuần hoàn, Điều dưỡng phải bắt đầu tiến hành cấp cứu ngay lập tức, không trì hoãn. CPR sớm giúp duy trì ít nhất một phần lưu lượng máu đến não và tim, làm tăng đáng kể cơ hội sống sót.

2. Nguyên nhân thường gặp gây ngừng tuần hoàn

Ngừng tuần hoàn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân:

Nguyên nhân tim mạch

• Nhồi máu cơ tim cấp;
• Rung thất, nhịp nhanh thất vô mạch;
• Block tim, suy tim mất bù.

Nguyên nhân hô hấp

• Tắc nghẽn đường thở;
• Hen phế quản nặng;
• Suy hô hấp tiến triển.

Nguyên nhân ngoại khoa – chấn thương

• Chấn thương đầu ngực nặng;
• Mất máu cấp;
• Đa chấn thương.

Nguyên nhân môi trường

• Ngạt nước;
• Điện giật;
• Hạ thân nhiệt sâu.

Nhận biết nguyên nhân giúp Điều dưỡng xử trí đúng trọng tâm, nhưng trong cấp cứu ngừng tuần hoàn, quan trọng nhất vẫn là ép tim và thổi ngạt ngay lập tức.

3. Vai trò của Điều dưỡng trong cấp cứu ngừng tuần hoàn

Điều dưỡng là người tiếp cận bệnh nhân đầu tiên trong hầu hết tình huống nội viện và cộng đồng. Do đó, Điều dưỡng giữ vai trò then chốt:

• Phát hiện sớm ngừng tuần hoàn, đánh giá ý thức, mạch và hô hấp.
• Kích hoạt báo động cấp cứu đúng quy trình của bệnh viện.
• Thực hiện CPR hiệu quả và liên tục cho đến khi đội cấp cứu chuyên nghiệp đến.
• Sử dụng AED, bóng Ambu và hỗ trợ đặt nội khí quản nếu cần.
• Theo dõi, ghi chép thời gian: thời điểm ngừng tuần hoàn, thời điểm bắt đầu CPR, số lần sốc điện, thời gian hồi phục tuần hoàn tự nhiên (ROSC).
• Chăm sóc sau hồi sinh tim phổi, theo dõi dấu hiệu sinh tồn, hỗ trợ thở oxy, duy trì đường truyền.

Để thực hiện tốt những nhiệm vụ này, Điều dưỡng cần được đào tạo bài bản, luyện tập CPR định kỳ và nắm chắc phác đồ cấp cứu ngừng tuần hoàn.

4. Quy trình cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng – 5 bước chuẩn

Quy trình cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng gồm 5 bước cơ bản, tuân theo các khuyến cáo quốc tế và được áp dụng rộng rãi tại các bệnh viện. Nội dung này cũng được giảng dạy chuyên sâu tại các Trường Cao đẳng Y Dược và các trường Đại học đào tạo ngành Điều dưỡng, giúp sinh viên nắm vững kỹ năng xử lý tình huống khẩn cấp.

Bước 1: Đảm bảo an toàn và đánh giá nạn nhân

Điều dưỡng cần quan sát môi trường xung quanh xem có nguy hiểm hay không: điện giật, hóa chất, cháy nổ, xe cộ… Sau đó tiếp cận nạn nhân, lắc nhẹ vai và gọi to. Nếu nạn nhân không phản ứng, lập tức chuyển sang bước tiếp theo.

Bước 2: Gọi hỗ trợ khẩn cấp

Kích hoạt hệ thống cấp cứu nội viện bằng:

• Nút báo động đỏ;
• Gọi “Code Blue” (nếu bệnh viện sử dụng);
• Báo ngay cho bác sĩ trực hoặc đội cấp cứu.

Một người tiếp tục CPR, người còn lại gọi hỗ trợ và chuẩn bị AED hoặc dụng cụ hồi sức.

Bước 3: Kiểm tra mạch và hô hấp

Thực hiện trong không quá 10 giây.

• Sờ mạch cảnh: nếu không bắt được mạch, xem như ngừng tuần hoàn;
• Quan sát lồng ngực: nếu không thở hoặc thở ngáp cá, xem như ngừng thở.

Nếu không mạch – không thở, cần bắt đầu CPR ngay.

Bước 4: Hồi sinh tim phổi (CPR)

• CPR là kỹ năng trung tâm trong cấp cứu ngừng tuần hoàn.

Ép tim ngoài lồng ngực

• Vị trí: ấn vào nửa dưới xương ức;
• Tần số: 100 – 120 lần/phút;
• Độ sâu: 5 – 6 cm ở người lớn;
• Giữ khuỷu tay thẳng, dùng lực cơ thể;
• Cho lồng ngực nở hoàn toàn sau mỗi lần ép;
• Giảm thiểu gián đoạn khi ép tim.

Khai thông đường thở

• Thủ thuật Nghiêng đầu – Nâng cằm (Head tilt – Chin lift);
• Nếu nghi chấn thương cột sống cổ: dùng Jaw Thrust.

Thổi ngạt

• Tỉ lệ: 30 ép : 2 thổi đối với người lớn;
• Mỗi lần thổi 1 giây, quan sát lồng ngực nâng lên.

Khi bệnh nhân đã đặt nội khí quản

• Bỏ chu kỳ 30:2;
• Ép tim liên tục;
• Thông khí bằng bóng Ambu mỗi 6–8 giây.

Điều dưỡng cần thay đổi người ép tim mỗi 2 phút để đảm bảo chất lượng ép tim.

Bước 5: Sử dụng máy khử rung tim tự động (AED)

AED giúp xác định nhịp có thể sốc điện và hướng dẫn người cấp cứu từng bước.

Quy trình sử dụng AED:

1. Bật máy;
2. Dán miếng dán lên ngực bệnh nhân theo hình minh họa;
3. Để máy phân tích nhịp → không chạm vào bệnh nhân;
4. Nếu máy yêu cầu sốc điện → nhấn nút sốc;
5. Tiếp tục CPR ngay sau cú sốc.

AED có thể giúp phục hồi nhịp tim trong các trường hợp rung thất hoặc nhịp nhanh thất vô mạch.

5. Khi nào dừng CPR?

Điều dưỡng có thể ngừng CPR khi:

• Bệnh nhân có mạch trở lại và bắt đầu tự thở (ROSC);
• Nhóm cấp cứu chuyên sâu tiếp nhận công việc;
• Người cấp cứu kiệt sức, không thể tiếp tục;
• Có chỉ định dừng cấp cứu từ bác sĩ phụ trách.

Sau khi bệnh nhân có tuần hoàn trở lại, Điều dưỡng cần theo dõi huyết áp, nhịp tim, nhịp thở, SpO₂, tri giác và hỗ trợ điều trị sau hồi sinh tim phổi.

6. Các lưu ý quan trọng trong cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng

• Luôn ghi lại thời gian ngừng tuần hoàn, thời điểm bắt đầu CPR, thời điểm sốc điện;
• Bảo đảm chất lượng ép tim luôn đúng: đủ sâu – đủ nhanh – đúng vị trí – ít gián đoạn;
• Trang bị kỹ năng giao tiếp trong cấp cứu để phối hợp hiệu quả giữa các thành viên;
• Đảm bảo thiết bị cấp cứu như bóng Ambu, oxy, AED luôn sẵn sàng sử dụng;
• Tập huấn định kỳ CPR giúp Điều dưỡng tự tin và giảm sai sót trong tình huống thực tế.

7. Ý nghĩa của việc cấp cứu ngừng tuần hoàn đúng quy trình

Việc cấp cứu đúng quy trình giúp:

• Tăng cơ hội tái lập tuần hoàn tự nhiên (ROSC);
• Giảm tổn thương não và biến chứng hậu hồi sức;
• Tăng tỉ lệ sống sót và phục hồi chức năng của bệnh nhân;
• Nâng cao chất lượng chăm sóc và an toàn người bệnh tại cơ sở y tế.

Đặc biệt, việc áp dụng đúng kỹ thuật CPR và khử rung tim giúp tăng gấp nhiều lần khả năng sống sót, theo các nghiên cứu lâm sàng.

8. Kết luận

Cấp cứu ngừng tuần hoàn của Điều dưỡng là kỹ năng cốt lõi, bắt buộc và đóng vai trò sống còn trong cấp cứu nội viện và cộng đồng. Việc nắm rõ định nghĩa ngừng tuần hoàn, phát hiện nhanh dấu hiệu, thực hiện chính xác CPR, sử dụng AED đúng cách và phối hợp nhịp nhàng cùng các nhân viên y tế khác sẽ giúp tăng đáng kể tỉ lệ cứu sống bệnh nhân.

Để trở thành một Điều dưỡng giỏi, ngoài kiến thức chuyên môn, Điều dưỡng cần rèn luyện sự bình tĩnh, khả năng xử lý nhanh và thực hành kỹ năng CPR thường xuyên. Đây cũng là mục tiêu trọng tâm của nội dung Điều dưỡng cơ bản cấp cứu ban đầu, nhằm đảm bảo mỗi Điều dưỡng đều đủ tự tin và đủ năng lực để hành động đúng trong những khoảnh khắc sinh tử.